محمد بن جرير الطبري ( مترجم : بلعمي )

1593

تاريخ الطبرى ( تاريخنامه طبرى ) ( فارسي )

بنابر اين تاريخ تصنيف آن كتاب ميان سالهاى 166 - 390 محدود مىشود . مؤلف كتاب اخبار مقنّع دانسته نيست ، اما ابو نصر احمد بن محمّد بن نصر قباوى كه متن عربى كتاب تاريخ بخاراى - تأليف شده در 332 ه - محمّد بن جعفر نرشخى ( 286 - صفر 348 هجرى ) را در سال 522 هجرى به فارسى در آورده ، در ذكر خروج مقنّع گويد كه : « محمّد بن جعفر اندر كتاب اين فصل را آورده است ليكن ناتمام ، و ابراهيم كه صاحب اخبار مقنّع است ، و محمّد بن جرير الطبرى آورده است كه . . . » و از اين قول بر مىآيد كه ابراهيم نامى كتابى به فارسى به عنوان اخبار مقنّع نوشته كه تا سال 522 باقى بوده ، و محمّد بن نصر مقدارى از آن را نقل كرده است ، و مىتوان احتمال داد كه چون عنوان كتاب اخبار مقنّع و زبان آن « فارسى » ، با كتاب مذكور در الآثار الباقيه مطابق و منقولات ابو ريحان با وجود اختصار اساسا با نقل محمّد بن نصر موافق است ، هر دو كتاب يكى باشد ، و اگر تقدم ذكر آن كتاب بر تاريخ طبرى در قول محمّد بن نصر مبنى بر تقدم زمانى باشد ، پس اخبار مقنّع قبل از سال ختم كتاب طبرى - 302 - يا سال وفات او - 310 هجرى - نوشته شده است . و اگر فرض شود كه دو كتاب به فارسى با يك عنوان و در يك موضوع تأليف يافته باشد ، تاريخ تأليف آنكه در دست ابو ريحان بوده و به عربى در آمد متأخرتر از حدود سال 391 - سال تقريبى تأليف الآثار الباقيه - و تاريخ تأليف ابراهيم كه قسمتى از آن در ترجمهء فارسى تاريخ بخارا ضبط شد ، متأخرتر از سال 522 - سال ترجمهء كتاب نرشخى به فارسى - نتواند بود . از كتاب اخبار مقنّع ، كه ابراهيم كرده است ، قسمت سودمند مهمى نيز در نسخه اى از تاريخ بلعمى ( ؟ ! ) موجود در كتابخانهء وين ضبط شده كه در نسخه هاى خطى و چاپى معمولى تاريخ بلعمى ( ؟ ! ) كه به نظر رسيده ديده نمىشود . . . » ( دكتر غلامحسين صديقى ، « بعضى از كهنترين آثار نثر فارسى تا پايان قرن چهارم هجرى » ، مجلهء دانشكدهء ادبيات دانشگاه تهران ، سال 13 . « و مقنع سپيد جامه به روزگار او - مهدى - بيرون آمد و دعوت كرد خلق را . . . و بسيار مردم بر اين فتنه شدند ، و سبب آن بود كه بر روى جراحت داشت روى به كس ننمودى . » ( زين الاخبار ، ص 66 ) . خبرهاى مقنع در نسخه هاى اساس ما ، و نيز در دو نسخهء ص و صب ، نيامده است . در تاريخ طبرى نيز اخبار وى به كوتاهى آمده است . از اين روى ، آنچه در نسخهء خطى وين ، به شمارهء 374 ، آمده بود ( برگهاى 283 a - 281 b ) ، و به نسبت گسترده ترين خبر است ، در زير مىآورم ، و از پس آن ، گزارش تاريخ بخارا ، را كه گويى خود از كتاب اخبار مقنّع برگرفته نقل مىكنم .